Ramazan ayının mübarek bir gecesinde, Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda, insanlık tarihinin akışını değiştiren bir ses yankılandı. Yıllardır tefekkür için bu mağaraya çekilen Muhammedü'l-Emîn'e (s.a.v.) gelen ilk vahiy, ne bir müjde ne bir tehdit ne de bir kanun maddesiydi. Tek kelimelik bir emirdi: Oku.
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
"Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir alaktan (embriyodan) yarattı. Oku! Rabbin sonsuz kerem sahibidir. O, kalemle öğretendir. İnsana bilmediklerini öğretmiştir."
Alak Sûresi, 96/1-5
Neden ilk emir "oku"?
Vahiy, okuma yazma bilmeyen bir topluma ve ümmî bir Peygamber'e "oku" diye başladı. Bu tercih başlı başına bir derstir: İslâm'ın ilk çağrısı kılıca, servete veya soya değil; bilgiye, öğrenmeye ve anlamaya yapılmıştır. Cebrail (a.s.) emri üç kez tekrarladığında Efendimiz (s.a.v.) her defasında "Ben okuma bilmem" diye cevap vermişti. Üçüncüsünde gelen âyet, okumanın kaynağını da öğretti: Rabbinin adıyla oku.
Demek ki istenen, harfleri çözmekten ibaret bir okuma değildir. Kâinatı, insanı ve nihayet kendi kalbini; her satırın sahibini bilerek okumaktır. Rabbinin adıyla okuyan için mikroskoptaki hücre de gökyüzündeki yıldız da aynı kitabın âyetleridir.
"Alak"tan kaleme: iki uç arasında insan
Sûre, insanın serüvenini iki kelimeyle özetler: alak ve kalem. Bir tarafta rahim duvarına tutunmuş, gözle zor görülür bir başlangıç; diğer tarafta medeniyetler kuran, ilim miras bırakan kalem. İkisinin arasındaki mesafeyi kapatan tek şey, Allah'ın "öğretmesi"dir: "İnsana bilmediklerini öğretmiştir."
Bu âyet, ilim tahsil eden herkese iki şeyi birden hatırlatır. Birincisi tevazu: Bildiğimiz her şey öğretilmiştir; kibre yer yoktur. İkincisi şükür: Öğrenebilmek başlı başına bir ikramdır ve ikram, Kerîm olandan gelir — âyetin ifadesiyle "Rabbin sonsuz kerem sahibidir."
İlim öğrenmek, kadın erkek her Müslüman'a farzdır; öğrendiğini güzelce aktarmak ise sadaka-i câriyedir.Ders halkalarımızın düsturu
Bugünün talebesine düşen
Hira'daki ilk ders, bugün bir ders halkasında Kur'ân hecesini söken talebenin dersiyle aynı silsilenin devamıdır. "Oku" emri bir kereliğine inmedi; her mushaf açılışında, her satır tashihinde, her tecvid meşkinde yeniden iner. Talebeye düşen, bu emri yalnızca diliyle değil; kalemiyle, defteriyle, sabrıyla ve edebiyle karşılamaktır.
Unutmayalım: Vahyin ilk muhatabı "okuyamam" demişti; Rabbimiz ona ve onun ümmetine okumayı öğretti. Bugün "ben yapamam, ben anlayamam" diyen her talebe, aynı kapının önünde duruyor. Kapı, Rabbinin adıyla başlayana açılır.
Bu yazı, ders halkalarında yapılan tefsir sohbetlerinin notlarından derlenmiştir. Âyet mealleri Diyanet İşleri Başkanlığı mealinden istifadeyle verilmiştir.